Sự phát triển của các làng nghề truyền thống từ lâu đã giữ vai trò đặc biệt quan trọng trong việc thúc đẩy kinh tế địa phương và giải quyết bài toán việc làm cho hàng ngàn lao động. Tuy nhiên, song hành cùng quá trình tăng trưởng kinh tế, nhiều làng nghề đang phải đối mặt với những hệ lụy nhức nhối về ô nhiễm môi trường. Thực trạng này đòi hỏi chính quyền và người dân phải nhanh chóng tìm ra các giải pháp bước ngoặt để định hình lối đi bền vững cho tương lai.
Là một trong những cái nôi lưu giữ tinh hoa lâu đời, làng nghề sơn mài Bối Khê (xã Chuyên Mỹ, huyện Phú Xuyên, Hà Nội) hiện đang đứng trước bài toán cân bằng giữa kinh tế và sinh thái. Việc giải quyết triệt để vấn đề ô nhiễm tại đây không chỉ bảo vệ sức khỏe cộng đồng, mà còn là hành động thiết thực để bảo tồn một “bảo tàng sống” – nơi cung cấp tư liệu và các tác phẩm tuyệt tác đóng góp vào Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam.
Mục lục nội dung bài viết:
- 1. Làng nghề sơn mài Bối Khê – Vai trò kinh tế và giá trị văn hóa trăm năm
- 2. Thực trạng ô nhiễm môi trường đáng lo ngại từ quá trình sản xuất
- 3. Giải pháp xây dựng hệ thống bể xử lý bụi và mùi sơn tại hộ gia đình
- 4. Nâng cao ý thức cộng đồng: Chìa khóa nối dài Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam
1. Làng nghề sơn mài Bối Khê – Vai trò kinh tế và giá trị văn hóa trăm năm
Từ lâu đời, làng Bối Khê, xã Chuyên Mỹ đã nổi tiếng với nghệ thuật chế tác các sản phẩm sơn mài thủ công mỹ nghệ tinh xảo. Qua nhiều thế hệ cha truyền con nối, lửa nghề tại đây vẫn được gìn giữ vẹn nguyên. Tính đến thời điểm hiện tại, toàn làng có trên 170 hộ gia đình trực tiếp tham gia vào các công đoạn sản xuất hàng sơn mài quy mô lớn nhỏ.
Sự phát triển mạnh mẽ của làng nghề đã giải quyết việc làm ổn định cho phần lớn hộ dân trong thôn, đồng thời thu hút dòng lao động dồi dào từ các vùng lân cận. Nhờ có đầu ra sản phẩm ổn định, kinh tế làng nghề không ngừng tăng trưởng, đời sống vật chất và tinh thần của các gia đình nghệ nhân ngày càng được nâng cao rõ rệt.
Những cốt vóc gỗ, những đường khảm xà cừ, khảm vỏ trứng hay những nước sơn đằm thắm của Bối Khê không chỉ mang lại giá trị thương mại, mà còn mang giá trị nghệ thuật sâu sắc. Các sản phẩm của làng chính là những mảnh ghép quý giá, đồng hành xuyên suốt cùng dòng chảy của Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam, góp phần định danh chất liệu sơn ta trên bản đồ hội họa hiện đại.
2. Thực trạng ô nhiễm môi trường đáng lo ngại từ quá trình sản xuất
Tuy nhiên, mặt trái của sự phát triển công nghiệp hóa nông thôn đang đặt làng nghề trước một thách thức mang tính sống còn. Quá trình sản xuất các sản phẩm sơn mài truyền thống đòi hỏi rất nhiều công đoạn mài miết, pha trộn chất liệu thô. Hiện nay, làng nghề sơn mài Bối Khê đang phải đối mặt với tình trạng ô nhiễm môi trường trầm trọng, phát sinh trực tiếp từ việc trộn bột đá và sơn keo để làm vóc.
Thực tế khảo sát tại địa phương cho thấy, hầu hết hệ thống cống rãnh, ao hồ tự nhiên và không gian sống xung quanh các khu vực sản xuất đều bị bủa vây bởi bụi bột đá và mùi hóa chất nồng nặc từ sơn. Tình trạng này kéo dài không chỉ làm mất mỹ quan làng cảnh mà còn gây ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe đường hô hấp, làm đảo lộn đời sống sinh hoạt của nhân dân địa phương.
Một chất liệu nghệ thuật đỉnh cao không thể được sinh ra trong một môi trường sinh thái bị suy thoái. Để thương hiệu sơn mài Bối Khê tiếp tục tiến xa trên con đường hội nhập, việc tìm kiếm giải pháp xử lý chất thải triệt để trở thành nhiệm vụ cấp bách hơn bao giờ hết.
3. Giải pháp xây dựng hệ thống bể xử lý bụi và mùi sơn tại hộ gia đình
Trước thực trạng đáng lo ngại trên, cấp ủy và chính quyền thôn Bối Khê đã chủ động tổ chức nhiều cuộc họp bàn, tìm kiếm mô hình khắc phục hiệu quả để tuyên truyền sâu rộng đến từng hộ dân. Sau khi trực tiếp đi tham quan, học hỏi kinh nghiệm tại một số làng nghề bạn, chính quyền thôn Bối Khê đã vận động các hộ sản xuất nghiên cứu, ứng dụng mô hình xây dựng hệ thống bể lọc chuyên dụng nhằm xử lý triệt để bụi bột và khử mùi sơn phát tán ngay tại nguồn.
Nhờ công tác tuyên truyền thấu lý đạt tình, đại đa số các hộ làm nghề đã nâng cao ý thức trách nhiệm với cộng đồng, chủ động đầu tư kinh phí xây lắp hệ thống bể lọc tiêu chuẩn. Theo báo cáo chính thức của cấp ủy, chính quyền thôn Bối Khê tại hội nghị làm việc với Phòng Kinh tế xã vào chiều ngày 20 tháng 8 năm 2025:
- Khoảng 110 hộ dân đã và đang tiến hành triển khai xây dựng, đưa vào vận hành hệ thống bể xử lý môi trường tại cơ sở sản xuất.
- Còn khoảng 65 hộ hiện vẫn chưa hoàn thành việc xây dựng do nhiều yếu tố khách quan và chủ quan.
Đây là một tín hiệu khởi sắc, song để đạt được mục tiêu xanh hóa hoàn toàn làng nghề, chính quyền địa phương cần tiếp tục sát sao, hỗ trợ kỹ thuật và đôn đốc các hộ còn lại nhanh chóng hoàn thiện công trình xử lý chất thải.
4. Nâng cao ý thức cộng đồng: Chìa khóa nối dài Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam
Mức độ ô nhiễm tại các làng nghề thủ công hiện nay là hồi chuông cảnh báo cho tư duy “phát triển bằng mọi giá”. Để hoạt động sản xuất, kinh doanh các sản phẩm sơn mài của Bối Khê được duy trì ổn định và bền vững, việc giữ gìn và tái tạo không gian sống xung quanh làng nghề giữ vai trò quyết định.
Mỗi nghệ nhân, mỗi chủ xưởng sản xuất tại địa phương cần tự giác nâng cao ý thức bảo vệ môi trường bằng những hành động cụ thể, bắt đầu từ việc xây dựng hệ thống bể xử lý bụi và sơn ngay tại khuôn viên gia đình. Sự chuyển dịch sang mô hình sản xuất xanh không chỉ giúp doanh nghiệp bảo vệ sức khỏe cho chính gia đình mình, lao động của mình mà còn nâng tầm giá trị thương hiệu sản phẩm trong mắt thực khách quốc tế.
Khi môi trường làng nghề được làm sạch, những tác phẩm nghệ thuật mới có thể giữ trọn giá trị nhân văn cốt lõi. Sự phát triển bền vững của Bối Khê hôm nay chính là tiền đề quan trọng bảo tồn mạch ngầm di sản, viết tiếp những chương rực rỡ cho Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam trong tương lai.
Lời kết
Bảo vệ môi trường tại làng nghề sơn mài Bối Khê không còn là câu chuyện riêng của bất kỳ cá nhân nào, mà là trách nhiệm chung của toàn cộng đồng. Hy vọng với sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền xã Chuyên Mỹ và ý thức tự giác của người dân thành Nam, Bối Khê sẽ sớm phục hồi không gian xanh, khẳng định vị thế của một làng nghề kiểu mẫu: giàu kinh tế, mạnh văn hóa và vững bền cùng hệ sinh thái.
