Khi tìm hiểu về lịch sử hội họa Việt Nam, đặc biệt là nền mỹ thuật hiện đại, chúng ta thường được nghe nhắc đến những chương vàng ngọc với nhóm tứ kiệt đời đầu “Nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn” hay bộ tứ trụ thế hệ thứ hai “Nghiêm – Liên – Sáng – Phái”. Họ là ai? Đâu là những gương mặt xuất chúng nhất của hội họa nước nhà?
Bài viết này sẽ giới thiệu đến bạn độc giả TOP 11 những họa sĩ nổi tiếng và có sức ảnh hưởng nhất Việt Nam – những bậc thầy nghệ thuật sở hữu những tác phẩm mang tầm quốc tế. Đồng thời, sự nghiệp của họ cũng chính là những cột mốc vàng son, thắp sáng cho Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam và các chất liệu truyền thống khác trên bản đồ mỹ thuật toàn cầu.
Mục lục nội dung bài viết:
- 1. Bộ tứ kiệt đời đầu: Nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn
- 2. Bộ tứ trụ thế hệ thứ hai: Nghiêm – Liên – Sáng – Phái
- 3. Những danh họa Việt Nam vang danh trên đất Pháp
1. Bộ tứ kiệt đời đầu: Nhất Trí, nhì Vân, tam Lân, tứ Cẩn
Thế hệ vàng đầu tiên của Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương đã đặt những viên gạch nền móng kiên cố cho nền hội họa hiện đại nước nhà bằng tài năng thiên bẩm và tinh thần cách tân mạnh mẽ.
Nguyễn Gia Trí (1908 – 1993) – Cha đẻ của tranh sơn mài tân thời
Được mệnh danh là “cha đẻ của những bức tranh sơn mài tân thời Việt Nam”, họa sĩ Nguyễn Gia Trí là cây đại thụ lớn nhất của nền mỹ thuật hiện đại. Ông là người đi đầu trong việc chuyển đổi chất liệu sơn mài từ vai trò trang trí thủ công mỹ nghệ thành những tuyệt phẩm nghệ thuật mang tính hàn lâm. Qua bàn tay của ông, vẻ đẹp của tranh sơn mài trở nên lộng lẫy, quý phái và đài các.
Kiệt tác vĩ đại nhất của ông là bức “Vườn Xuân Trung Nam Bắc” – tác phẩm được ghép từ 9 mảnh ván vóc, được ông sáng tác trong gần 20 năm. Tác phẩm này đã đạt nhiều kỷ lục về kích thước và được Nhà nước mua lại với giá cao kỷ lục lúc bấy giờ (100.000 USD). Dù chưa chính thức công nhận, các tác phẩm của ông đều được xem là bảo vật và nghiêm cấm mang ra khỏi lãnh thổ Việt Nam.
- Phong cách nghệ thuật: Phối hợp lối in khắc với phương thức sơn mài mới, áp dụng cấu trúc phương Tây kết hợp tâm hồn dân tộc sâu sắc.
- Tác phẩm chính: Thiếu nữ trong vườn, Vườn xuân Trung Nam Bắc, Thiếu nữ bên hoa phù dung.
Tác phẩm sơn mài “Vườn xuân Trung Nam Bắc” của họa sĩ Nguyễn Gia Trí.
Tác phẩm “Thiếu nữ bên hoa phù dung”
Tô Ngọc Vân (1906 – 1954) – Bậc thầy khai phá chất liệu sơn dầu
Xếp vị trí “Nhì Vân” trong bộ tứ, họa sĩ Tô Ngọc Vân là niềm tự hào lớn của mỹ thuật Việt Nam. Ông là người có công đầu tiên trong việc sử dụng và làm chủ chất liệu sơn dầu tại Việt Nam, khéo léo dùng kỹ thuật phương Tây để diễn tả trọn vẹn nét duyên dáng, đằm thắm của con người Việt, tiêu biểu là hình tượng người thiếu nữ.
Kiệt tác “Thiếu nữ bên hoa huệ” (1943) của ông khắc họa hình ảnh cô gái mặc áo dài trắng nghiêng đầu bên lọ hoa huệ toát lên nét buồn dịu nhẹ, lãng mạn. Ngoài ra, bức “Hai thiếu nữ và em bé” đã chính thức được công nhận là Bảo vật Quốc gia vào năm 2013.
- Tác phẩm chính: Thiếu nữ bên hoa huệ, Hai thiếu nữ và em bé, Thiếu nữ với hoa sen.
Tranh sơn dầu “Thiêu nữ bên hoa huệ” của Tô Ngọc Vân.
Tranh “Hai thiếu nữ và em bé” của Tô Ngọc Vân.
Nguyễn Tường Lân (1906 – 1946) – Người nghệ sĩ trừu tượng hóa sớm
Là người đứng thứ ba trong bộ tứ kiệt, họa sĩ Nguyễn Tường Lân tốt nghiệp khóa 4 Trường Cao đẳng Mỹ thuật Đông Dương. Ông thuần thục hầu hết các chất liệu từ sơn dầu, sơn mài, lụa cho đến bột màu, chì than. Nguyễn Tường Lân được đánh giá cao nhờ khả năng đưa các màu sắc nguyên chất vào một sự hài hòa mang tính hư cấu, tượng trưng và phóng khoáng. Ngay từ thập niên 1940, ông đã có những bước phá cách táo bạo hướng tới phong cách nghệ thuật trừu tượng hóa.
- Tác phẩm chính: Chợ miền núi, Hiện vẻ hoa, Đôi bạn.
Tranh “Đôi bạn” của họa sĩ Nguyễn Tường Lân.
Trần Văn Cẩn (1910 – 1994) – Người đưa sơn ta thành chất liệu hội họa quốc gia
Là mảnh ghép cuối cùng của bộ tứ (Tứ Cẩn), họa sĩ Trần Văn Cẩn đã để lại nhiều tác phẩm giàu tính nhân văn sâu sắc. Bức tranh sơn dầu “Em Thúy” (1944) được xem là đỉnh cao nghệ thuật của ông, lay động người xem bằng vẻ đẹp ngây thơ, trong trắng chân thực. Trần Văn Cẩn cũng là người đi đầu trong việc thử nghiệm, sáng tạo từ chất liệu sơn ta để phát triển thành tranh sơn mài độc đáo, đóng góp nền tảng cốt lõi cho Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam.
- Tác phẩm chính: Em Thúy, Gội đầu.
Tranh “Em Thúy” của họa sĩ Trần Văn Cẩn.
2. Bộ tứ trụ thế hệ thứ hai: Nghiêm – Liên – Sáng – Phái
Tiếp nối thế hệ đi trước, bộ tứ trụ thứ hai đã làm bùng nổ những sắc thái cá tính nghệ thuật vô cùng mạnh mẽ và gai góc trong lòng thế kỷ XX.
Nguyễn Tư Nghiêm (1922 – 2016) – Sự giao thoa cổ truyền và hiện đại
Nguyễn Tư Nghiêm là họa sĩ hiếm hoi sở hữu bảo tàng nghệ thuật riêng tại Hà Nội. Tranh của ông phối hợp tài tình giữa bút pháp hiện đại phương Tây với họa tiết cổ truyền Việt Nam như hoa văn trống đồng Đông Sơn, gốm Lý – Trần, tượng kiến trúc đình chùa, điệu múa chèo tuồng. Chất liệu mạnh nhất của ông là dòng tranh sơn mài truyền thống nhưng giữ kỹ thuật độc đáo không mài.
- Tác phẩm chính: Điệu múa cổ, Xuân hồ Gươm, 12 con giáp.
Tranh sơn màu Xuân hồ Gươm” của Nguyễn Tư Nghiêm.
Dương Bích Liên (1924 – 1988) – Đỉnh cao của tranh chân dung thiếu nữ
Dương Bích Liên là người nghệ sĩ siêu thoát, tài hoa, am tường nhiều chất liệu từ sơn dầu, sơn mài đến phấn màu. Giới nghệ thuật thường truyền tụng câu nói “Phố Phái, gái Liên” để tôn vinh tài năng vẽ chân dung thiếu nữ xuất thần của ông. Tác phẩm “Hào” (1972) của ông tái hiện không khí chiến tranh lạnh lẽo, ảm đạm đầy chiều sâu nội tâm từng có hành trình lưu lạc ly kỳ trước khi được đấu giá với trị giá hàng chục ngàn USD.
- Tác phẩm chính: Bác Hồ ở chiến khu Việt Bắc, Chiều vàng, Hào.
Tranh phấn màu “Hào” của Dương Bích Liên.
Nguyễn Sáng (1923 – 1988) – Ngọn đuốc của hội họa kháng chiến
Nguyễn Sáng là cây đại thụ của sơn mài hiện đại, khéo léo kết hợp hội họa phương Tây với tinh hoa mỹ thuật dân gian. Ông dùng nét vẽ tài hoa của mình để phục vụ cuộc kháng chiến vĩ đại của dân tộc, tiêu biểu là bức tranh “Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ”. Ông cũng chính là người vinh dự được thiết kế bộ tem bưu chính đầu tiên của nước Việt Nam độc lập vào năm 1946 khắc họa chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh.
- Tác phẩm chính: Kết nạp Đảng ở Điện Biên Phủ, Thanh niên thành đồng.
Bộ tem kỷ niệm 59 năm ngày sinh Bác Hồ do Nguyễn Sáng thiết kế.
Bùi Xuân Phái (1920 – 1988) – Người lưu giữ linh hồn phố cổ Hà Nội
Trong danh sách TOP 11 những họa sĩ nổi tiếng và có sức ảnh hưởng nhất Việt Nam, Bùi Xuân Phái là cái tên gần gũi nhất với công chúng qua dòng tranh “Phố Phái”. Ông dành hơn 40 năm cuộc đời để vẽ về các con phố cổ Hà Nội thập niên 50, 60, 70 với những mảng màu có đường viền đậm nét, cổ kính, u buồn nhưng đầy chiều sâu nội tâm con người.
- Tác phẩm chính: Phố cổ Hà Nội, Hà Nội kháng chiến, Xe bò trong phố cổ.
Tranh sơn dầu Phổ cổ Hà Nội
3. Những danh họa Việt Nam vang danh trên đất Pháp và quốc tế
Bên cạnh những họa sĩ hoạt động trong nước, nền mỹ thuật Việt Nam còn tự hào có những tên tuổi vươn tầm thế giới, định hình phong cách nghệ thuật độc đáo tại kinh đô ánh sáng Paris.
Nguyễn Phan Chánh (1892 – 1984) – Người mang vinh quang cho tranh lụa Việt
Nguyễn Phan Chánh là người định hình một diện mạo hoàn toàn riêng biệt cho tranh lụa Việt Nam, không bị hòa lẫn với các cường quốc tranh lụa như Trung Quốc hay Nhật Bản. Tranh của ông là sự kết hợp giữa lối vẽ phương Đông thắm đượm tình yêu quê hương, hình ảnh người mẹ, người phụ nữ lao động với kiến thức tạo hình khoa học phương Tây.
- Tác phẩm chính: Chơi ô ăn quan, Tiên Dung và Chử Đồng Tử, Sau giờ trực chiến.
Tranh “Chơi ô ăn quan” của Nguyễn Phan Chánh.
Vũ Cao Đàm (1908 – 2000) – Sự kết hợp điêu khắc và hội họa Đông – Tây
Vũ Cao Đàm nổi tiếng toàn cầu với các tác phẩm điêu khắc, tranh lụa và sơn dầu mang đậm ảnh hưởng của trường phái Ấn tượng miền Nam nước Pháp. Ông cũng là nghệ sĩ Việt kiều đầu tiên và duy nhất có vinh dự được trực tiếp nặn tượng chân dung Chủ tịch Hồ Chí Minh khi Người sang thăm Pháp vào năm 1946.
- Tác phẩm chính: Thiếu nữ cài lược, Chân dung, Bác Hồ.
Lê Phổ (1907 – 2001) – Danh họa đắt giá bậc nhất trên thị trường quốc tế
Được mệnh danh là “danh họa Việt Nam trên đất Pháp”, Lê Phổ thuộc trường phái hậu ấn tượng với chất liệu chủ đạo là sơn dầu và lụa. Các tác phẩm của ông thường khắc họa chủ đề hoa, người phụ nữ mơ màng, quý phái. Cho đến nay, tranh của Lê Phổ luôn giữ kỷ lục về mức giá đấu giá cao nhất trên thị trường nghệ thuật quốc tế đối với một họa sĩ gốc Việt.
- Tác phẩm chính: Hoài cố hương, Bức rèm tím, Thiếu phụ, Bình hoa mẫu đơn, Lòng mẹ.
Tranh “Hoài Cố Hương” của Lê Phổ
Lời kết
Những bức họa mang tính sử thi, những tấm vóc sơn mài hay những thớ lụa mềm mại của 11 danh họa kể trên đều đã trở thành tài sản vô giá của quốc gia. Các tác phẩm của họ không chỉ được trưng bày trang trọng tại Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam mà còn liên tục thiết lập những cột mốc triệu đô trên sàn đấu giá quốc tế. Tìm hiểu về cuộc đời của họ chính là cách chúng ta tri ân và tiếp nối ngọn lửa cho Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam, tự hào đưa những giá trị bản sắc Việt Nam tỏa sáng muôn đời.
Nguồn: Tổng hợp
