Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam

Sơn mài từ lâu đã được xem là chất liệu đặc trưng độc đáo, kết tinh trọn vẹn tinh hoa hội họa và kỹ nghệ thủ công của người Việt. Trải qua hàng thế kỷ với biết bao thăng trầm, những sản phẩm sơn mài từ tranh nghệ thuật, hoành phi câu đối đến các vật dụng trang trí vẫn giữ nguyên giá trị tinh thần, lịch sử sâu sắc. Khi nhắc đến top các làng nghề sơn mài nổi tiếng ở Việt Nam, không thể không danh chấn phương Nam với một cái tên huyền thoại: Làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp.

Nằm ở vị trí địa lý thuận lợi kết nối vùng, làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp (thuộc phường Chánh Hiệp, thành phố Thủ Dầu Một) tựa như một bảo tàng sống. Nơi đây không chỉ gìn giữ một Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia mà còn là một mắt xích quan trọng, đóng góp nét vẽ rực rỡ vào Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam trên bản đồ mỹ thuật quốc tế.

1. Dấu ấn lịch sử trăm năm của top các làng nghề sơn mài nổi tiếng ở Việt Nam

Bàn về nguồn cội văn hóa, sơn mài Việt Nam có nguồn gốc lâu đời nhưng bước chuyển mình mạnh mẽ nhất bắt nguồn từ các cuộc di dân lịch sử. Theo sách Gia Định Thành thông chí của Trịnh Hoài Đức, nghề sơn mài đã xuất hiện ở Bình Dương từ hơn 300 năm trước. Tư liệu lịch sử trong cuốn “Bình Dương – Thế và lực mới trong thế kỷ XXI” cũng chỉ rõ: Đầu thế kỷ XVIII, những người thợ sơn mài từ miền Bắc đã di cư dọc theo sông Sài Gòn đến lập nghiệp ở vùng đất Thủ Dầu Một, đặt những viên gạch đầu tiên cho sự phát triển của làng nghề tại đây.

Bước sang thế kỷ XX, bước ngoặt lớn xuất hiện vào năm 1901 khi người Pháp thành lập Trường Mỹ thuật bản xứ Thủ Dầu Một (nay là Trường trung cấp Mỹ thuật – Văn hóa Bình Dương), tập trung đào tạo chuyên sâu về chạm trổ và trang trí sơn mài. Nhờ bệ phóng giáo dục này, nghề sơn mài có điều kiện thuận lợi mở rộng quy mô.

Giai đoạn đỉnh cao từ năm 1945 đến 1975 ghi dấu sự ra đời của xưởng sơn mài Thành Lễ do hai nghệ nhân Trương Văn Thành và Nguyễn Văn Lễ sáng lập. Nơi đây nhanh chóng quy tụ những bậc thầy lẫy lừng bấy giờ như Thái Văn Ngôn, Ngô Từ Sâm, Trần Văn Nam… Sự kết hợp của những đôi bàn tay tài hoa này đã đưa sơn mài Tương Bình Hiệp đạt đến đỉnh cao về độ phong phú, khẳng định giá trị thương mại lớn trên thị trường xuất khẩu quốc tế. Đây cũng chính là thời kỳ hoàng kim góp phần tạo dựng nền móng vững chắc cho Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam.

2. Nghệ thuật đỉnh cao từ sự giao thoa văn hóa Bắc – Nam tại Tương Bình Hiệp

Điều giúp Tương Bình Hiệp đứng vững trong top các làng nghề sơn mài nổi tiếng ở Việt Nam chính là phong cách mỹ thuật độc nhất vô nhị. Trải qua hàng trăm năm, sản phẩm nơi đây luôn giữ được nét đẹp truyền thống. Dù thể hiện đề tài về thiên nhiên, dân gian hay lịch sử, tất cả đều mang đậm bản sắc chung của văn hóa dân tộc.

Sự đặc sắc này xuất phát từ yếu tố lịch sử khi các lớp thợ mỹ thuật dân gian từ đất Quảng Bình, Thuận Hóa xưa mang theo tinh hoa văn hóa đất Bắc du nhập vào xứ Đồng Nai, Gia Định. Khi những giá trị truyền thống ấy hòa quyện với điều kiện địa lý tự nhiên và tính cách phóng khoáng của đất phương Nam, Làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp đã sớm tự hình thành một bản sắc riêng biệt, không thể trộn lẫn.

Đến với nơi đây, du khách dễ dàng bắt gặp những bức tranh sơn mài mang chủ đề kinh điển như: tứ thời, ngư tiều canh mục, long lân quy phụng, hay các danh lam thắng cảnh nổi tiếng của Việt Nam. Những nét văn hóa mỹ thuật này hòa nhập một cách hoàn hảo vào dòng chảy văn hóa chung của cả nước, vừa mang giá trị nghệ thuật cao, vừa lưu giữ những dấu ấn lịch sử hào hùng của dân tộc.

3. Sự tinh xảo trong quy trình chế tác và các phương pháp thể hiện độc đáo

Theo chia sẻ từ Nghệ nhân ưu tú Trương Quan Tịnh – người đã có gần 50 năm gắn bó mật thiết với làng nghề: Sự tinh xảo, nhẹ nhàng thanh thoát và đậm đà bản sắc chính là linh hồn thể hiện trên tất cả các sản phẩm của Tương Bình Hiệp. Không bó hẹp trong không gian của những bức họa treo tường, sơn mài tại đây ứng dụng đa dạng trên các mặt hàng gia dụng, trang trí như bình, lọ, dĩa, vòng tay, hộp trang sức…

Sự chinh phục các thị trường quốc tế khó tính đến từ việc áp dụng nhuần nhuyễn nhiều phương pháp thể hiện cực kỳ phức tạp trên các nền chất liệu như gỗ, gốm, tre:

• Sơn mài sơn lộng và sơn mài vẽ mỏng.
• Sơn mài khoét trũng và sơn mài đắp nổi kỹ thuật cao.
• Sơn mài cẩn trứng, cẩn xà cừ, cẩn ốc tinh xảo từng chi tiết.

Hiện nay, dù thị trường phân hóa thành hai dạng rõ rệt (dạng hiện đại theo thị hiếu và dạng truyền thống lưu giữ tinh hoa), làng nghề vẫn kiên trì duy trì quy trình sản xuất nghiêm ngặt. Việc thực hiện nhiều nước sơn bằng chất liệu sơn ta truyền thống kết hợp với các họa tiết tinh xảo đã tạo nên độ sâu thẳm, bóng bẩy đặc trưng, giúp sản phẩm giữ vững vị thế độc tôn.

4. Kỳ vọng từ đề án bảo tồn và định hướng phát triển du lịch bền vững

Nhận thức được tầm quan trọng của một di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, tháng 3/2020, Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Dương đã phê duyệt đề án “Bảo tồn và phát triển Làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp kết hợp với du lịch thuộc địa bàn thành phố Thủ Dầu Một”.

 

Đề án được quy hoạch trên diện tích khoảng 5,4 ha tại phường Tương Bình Hiệp (nay là phường Chánh Hiệp) với nhiều hạng mục quy mô: Nhà thờ Tổ, khu sản xuất tập trung nhằm bảo vệ môi trường, khu trưng bày sản phẩm chung, các lớp đào tạo nghề và dịch vụ du lịch, hệ thống xử lý nước thải hiện đại. Mục tiêu cốt lõi là kết nối các tour du lịch tham quan, đưa trực tiếp du khách trong và ngoài nước đến trải nghiệm không gian sáng tạo của nghệ nhân, đồng thời giải quyết việc làm ổn định cho người dân đô thị.

Dù tiến độ triển khai thực tế hiện còn chậm và mới dừng lại ở bước công bố Quy hoạch 1/500, nhưng người dân cùng các ban ngành, điển hình là Hiệp hội Sơn mài – Điêu khắc Bình Dương luôn giữ vững niềm tin. Với lợi thế địa lý nằm cận kề sông Sài Gòn và các trục lộ kết nối giao thương thuận lợi với Thành phố Hồ Chí Minh – đầu tàu du lịch của cả nước – Làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp kỳ vọng đề án sẽ sớm được đẩy nhanh tiến độ hoàn thành. Điều này sẽ tiếp thêm sức sống mới, giúp làng nghề phát triển ổn định, bền vững và thích ứng hoàn hảo với xã hội hiện đại.

Lời kết

Hành trình tìm vóc dáng sơn mài truyền thống tại top các làng nghề sơn mài nổi tiếng ở Việt Nam nói chung và Tương Bình Hiệp nói riêng là minh chứng rõ nét cho sức sống mãnh liệt của một nét đẹp văn hóa độc đáo. Bảo tồn di sản này không chỉ là bảo vệ một nghề thủ công, mà chính là tiếp nối ngọn lửa cho Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam, giúp những giá trị mỹ thuật tuyệt tác của cha ông tiếp tục được lưu truyền và tỏa sáng rực rỡ qua nhiều thế hệ mai sau.

 

Nguồn: Tổng hợp