Nghệ Thuật Sơn Mài Cát Đằng: Nét Vàng Son Trong Hành Trình 100 Năm Kỷ Nguyên Hội Hoạ Sơn Mài Việt Nam

Nằm lặng lẽ bên dòng chảy của thời gian, làng Cát Đằng (xã Yên Tiến, huyện Ý Yên, tỉnh Nam Định) từ lâu đã lừng danh khắp chốn với nghề làm sơn mài cổ kính. Bằng đôi bàn tay khéo léo và khối óc đầy tính sáng tạo, người dân Cát Đằng không chỉ làm cho nghệ thuật sơn mài Cát Đằng tỏa sáng rực rỡ trên những bức tranh hàn lâm mà còn nhạy bén cách tân trên các dòng sản phẩm gia dụng độc đáo. Mỗi một sản phẩm rời xưởng đều thể hiện rõ nét tinh hoa của nghệ thuật sơn mài cổ, khẳng định tài hoa xuất chúng của người dân đất Thành Nam.

Nhìn từ góc độ lịch sử mỹ thuật, sức sống bền bỉ của những làng nghề truyền thống như Cát Đằng chính là bệ đỡ vững chắc, là nguồn mạch phù sa không bao giờ cạn kiệt. Nguồn nội lực này đã nuôi dưỡng và đóng góp một phần không thể tách rời vào Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam, đưa chất liệu mỹ nghệ dân gian chuyển mình vĩ đại thành một loại hình hội họa hàn lâm, kiêu hãnh bước ra thế giới.

1. Dấu ấn lịch sử nghìn năm của nghệ thuật sơn mài Cát Đằng

Theo lời kể của những vị cao niên tại làng Cát Đằng, các món đồ sơn mài tinh xảo dùng để trang trí trong các cung đình xưa ở kinh thành Thăng Long và Phủ Thiên Trường hầu hết đều do bàn tay tài hoa của các bậc nghệ nhân tiền bối nơi đây tạo dựng. Lịch sử ghi chép lại, nghề sơn mài làng Cát Đằng đã có cội rễ từ thế kỷ XI, khi hai ông tổ nghề là Ngô Dũng và Đinh Ba – những người từng làm quan trong triều đình thời vua Đinh – đã đến đất này và truyền dạy kỹ nghệ cho trai tráng trong làng.

Trải qua ngàn năm dâu bể với biết bao biến động, dẫu có những giai đoạn thịnh suy theo vận nước, lửa nghề tại Cát Đằng chưa bao giờ tắt. Cho đến nay, chính nghề cổ truyền này đã giúp người dân nơi đây gây dựng được một cuộc sống khấm khá, sung túc và tự hào sở hữu một di sản văn hóa có giá trị kết nối sâu sắc tới dòng chảy mỹ thuật nước nhà.

2. Nghệ thuật sơn mài Cát Đằng: Sự giao thoa giữa mỹ thuật dân gian và hơi thở hiện đại

Điểm độc đáo tạo nên danh tiếng của sơn mài Cát Đằng chính là ngôn ngữ tạo hình thanh nhã, tinh xảo kết hợp nhuần nhuyễn giữa tư duy cổ truyền và tư duy ứng dụng hiện đại trong Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam.

Mỹ thuật dân gian qua những nét tranh bình dị

Các tác phẩm tranh sơn mài Cát Đằng chủ yếu tập trung thể hiện các chủ đề mang đậm tính triết lý dân gian và tâm hồn Á Đông:

• Tranh tứ linh quy chuẩn cổ kính: Long, Ly, Quy, Phượng.
• Tranh tứ thời ca ngợi vẻ đẹp thiên nhiên: Mai, Lan, Cúc, Trúc hoặc bộ tác phẩm tứ thời đặc sắc: Mai, Hồng, Cúc, Sen.
• Tranh phong cảnh làng quê thanh bình, các di tích lịch sử và danh lam thắng cảnh mang hồn cốt đất nước.

Đặc biệt, dòng tranh chân dung sơn mài tại đây luôn được giới mộ điệu đánh giá cao nhờ những đường nét biểu cảm rất hiền hậu, chân thực, lột tả được cái thần của nhân vật thông qua các lớp mài nghiêm ngặt.

Sự cách tân trên các sản phẩm gia dụng xuất khẩu

Không dừng lại ở những bức tranh treo tường, người thợ Cát Đằng đã thực hiện một cuộc cách tân mạnh mẽ khi ứng dụng kỹ thuật sơn mài lên các đồ gia dụng quen thuộc như: chén, đĩa, cốc, chụp đèn… Với kiểu dáng phong phú, màu sắc trầm ấm đậm chất Á Đông cổ điển, các sản phẩm sơn mài ứng dụng này đã vượt qua ranh giới làng xã, xuất khẩu mạnh mẽ sang các thị trường kén chọn tại Tây Âu và các nước khu vực Đông Nam Á, mang lại nguồn kinh tế vững chắc cho địa phương.

Nghệ nhân Đinh Khắc Tuyến (làng Cát Đằng) đang chỉnh sửa một bức tranh sơn mài.

Nghệ nhân Đinh Khắc Phú vẽ tỉ mỉ từng đường nét, chi tiết.

3. Quy trình chế tác kỳ công tạo nên đỉnh cao nghệ thuật sơn mài Cát Đằng

Để tạo nên một tác phẩm hoàn mỹ, người nghệ nhân Cát Đằng chỉ sử dụng hai công cụ vô cùng đơn sơ: cây bút vẽ và đá mài. Thế nhưng, đằng sau sự giản đơn đó là cả một quy trình đòi hỏi sự kiên trì, độ chuẩn xác mười mươi và khiếu thẩm mỹ thiên bẩm. Nghệ nhân cao tuổi Đinh Khắc Phú chia sẻ, quy trình hoàn thiện một sản phẩm bắt buộc phải tuân thủ nghiêm ngặt các công đoạn cốt lõi:

“Nghề này đòi hỏi người thợ phải thực hiện tuần tự từ dựng vóc, pha sơn, phủ sơn, vẽ kiểu, mài nhiều lần, đánh bóng và cuối cùng là lau mịn bằng vải màn. Thiếu đi một chút kiên nhẫn, sơn sẽ mất đi độ sâu và độ trong cốt lõi.”

Sự đặc biệt của chất liệu tạo nên cốt vóc và sắc diện của sơn mài Cát Đằng bao gồm:

• Nền dựng vóc (Xương lõi): Người thợ sử dụng hai nguyên liệu chính là gỗ tốt hoặc nứa. Trong đó, nứa phải được phơi khô kỹ lưỡng nhiều ngày để đảm bảo độ bền chắc, không nứt gãy, mối mọt.
• Chất liệu sơn phủ: Nhất thiết phải là loại sơn then, sơn cánh gián thô thượng hạng nhập từ Phú Thọ, kết hợp cùng dầu trảu và nhựa thông tinh khiết lấy từ vùng núi Lạng Sơn.

Trên nền vóc đã phủ sơn, người họa sĩ dân gian có thể chọn cách mài lộng theo các đường nét vẽ phẳng, hoặc tăng thêm sự lộng lẫy bằng cách khảm thêm các chi tiết đắt giá từ vàng, bạc, vỏ trai, vỏ ốc… mang lại hiệu ứng thị giác sâu thẳm dưới các tầng sơn.

4. Khát vọng lưu truyền di sản trong kỷ nguyên hội họa mới

Ngày nay, nghề làm tranh và sản phẩm thủ công mỹ nghệ tại Cát Đằng đang bước vào giai đoạn phát triển mạnh mẽ. Điểm đáng mừng là vào những lúc nông nhàn, không chỉ có các bậc cụ già giàu kinh nghiệm giữ lửa nghề, mà rất nhiều thanh niên, thế hệ trẻ trong làng cũng hào hứng tham gia vào các công xưởng.

Sự truyền thừa liên tục này giúp nghệ thuật sơn mài vùng quê Cát Đằng duy trì được mạch đập liên tục. Những người thợ trẻ bằng tư duy nhạy bén của thời đại mới đang tiếp tục kế thừa kỹ nghệ nghìn năm của cha ông, đưa các tác phẩm vươn xa hơn, góp phần giới thiệu nét đẹp văn hóa độc đáo của một miền quê trù phú tới bạn bè bốn phương.

Chính sự tiếp nối không đứt gãy từ thế kỷ XI cho đến nay của làng nghề Cát Đằng đã chứng minh một sức sống mãnh liệt. Những giá trị mỹ thuật mộc mạc mà đỉnh cao ấy chính là những viên gạch hồng, góp phần định hình và làm phong phú thêm cho Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam, khẳng định vị thế độc tôn của chất liệu sơn ta trên trường quốc tế.

Tác phẩm “Bác đang cùng chúng cháu hành quân”

Tác phẩm “Bác Hồ ngồi đó với cây chì đỏ”

Tranh sơn mài theo phong cách thủy mặc.

Lời kết

Nghệ thuật sơn mài Cát Đằng không chỉ đơn thuần là câu chuyện của những thỏi son, miếng vóc hay những lớp đá mài lạnh giá, mà đó là câu chuyện về tình yêu văn hóa và lòng tự tôn dân tộc được trao truyền qua nghìn năm lịch sử. Giữ gìn và phát triển sơn mài Cát Đằng hôm nay chính là hành động thiết thực để bảo tồn một bảo vật sống, nối dài những chương sử rực rỡ của nền hội họa nước nhà trong tương lai trong Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam.

Nguồn: Tổng hợp