Tranh sơn mài là một loại hình nghệ thuật truyền thống có sức hấp dẫn bền bỉ, mang đậm hồn cốt của nền mỹ thuật nước nhà qua nhiều thế kỷ. Nghệ thuật Sơn Mài vô giá này không hề bị mai một trước sự phát triển của công nghệ hay các trào lưu nghệ thuật hiện đại; trái lại, nó đang được bảo tồn, làm mới và tiếp thêm nguồn sinh lực mạnh mẽ bởi thế hệ trẻ. Tiếp nối dòng chảy lịch sử đầy tự hào, những người trẻ hôm nay đang tiếp cận chất liệu vóc – sơn bằng một tư duy đương đại, viết tiếp những chương tiếp theo cho Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam.
Minh chứng rõ nét cho làn sóng tiếp biến này chính là triển lãm “GIŨA – Phong Sắc” vừa được diễn ra tại Hà Nội. Tổ chức bởi các bạn trẻ đến từ học viện Dragon Sigma, triển lãm mang đến cho công chúng những tác phẩm tranh sơn mài ứng dụng các kỹ thuật vô cùng công phu, tinh tế. Điều đặc biệt và mang lại nguồn cảm hứng mạnh mẽ nhất là toàn bộ các tác phẩm trưng bày tại đây đều được thực hiện bởi những người không chuyên, những người trẻ mới chỉ vừa chạm ngõ và bắt đầu bước những bước đầu tiên trên con đường khám phá thế giới hội họa sơn mài đầy bí ẩn.
Khám Phá Nghệ Thuật Sơn Mài Dưới Góc Nhìn Của Người Trẻ Qua Những Trải Nghiệm Thực Tế
Đối với giới trẻ hiện đại, việc dấn thân vào địa hạt sơn mài không chỉ là một cuộc dạo chơi nghệ thuật, mà là cả một hành trình thử thách nhằm rèn luyện tính kỷ luật, sự kiên nhẫn và khả năng tập trung tột cùng. Đi sâu vào quy trình chế tác kỳ công, chúng ta mới thấu hiểu được sự tận tụy mà những nghệ nhân không chuyên này phải trải qua.
1. Quy trình chuẩn bị vóc và phác thảo nghiêm ngặt
Theo chia sẻ của chị Lê Ngọc Hân, giảng viên về nghệ thuật vẽ tranh sơn mài tại học viện Dragon Sigma, tư duy hình khối và bố cục của sơn mài đòi hỏi sự chính xác tuyệt đối ngay từ bước khởi đầu. Người vẽ bắt buộc phải soạn sẵn các ý tưởng và hình dung rõ ràng toàn bộ bố cục bức tranh, bởi bản thảo cần phải được khắc lên gỗ trước và cực kỳ khó sửa đổi một khi chất liệu đã được rải lên bản thảo đó.
Bệ đỡ cốt lõi của một tác phẩm sơn mài nằm ở tấm vóc. Vóc tranh sơn mài tiêu chuẩn có cốt bằng gỗ, được bó vải kỹ lưỡng và đắp lên nhiều lớp hỗn hợp mùn cưa trộn đất phù sa và sơn sống. Một tấm vóc hoàn thiện phải đảm bảo độ dày dặn, khả năng chống thấm nước tuyệt đối, sở hữu một mặt bóng và một mặt lì để người họa sĩ có thể triển khai các kỹ thuật phủ màu một cách mượt mà nhất.
2. Làm chủ sắc độ từ những nguyên liệu tự nhiên
Điểm độc đáo thu hút người trẻ chính là bảng chất liệu hoàn toàn từ tự nhiên. Để kiểm soát sắc độ trắng và khả năng phản chiếu ánh sáng, người vẽ sử dụng bạc ta, mành tre (hay còn gọi là matre), lá thiếc nghiền vụn, vỏ ốc, mai cua hoặc các loại vỏ trứng. Đặc biệt, kỹ thuật sắp xếp vỏ trứng đòi hỏi sự tỉ mỉ rất cao: vỏ trứng gà sẽ cho sắc trắng sáng ấm, vỏ trứng vịt mang lại màu sáng lạnh, trong khi vỏ trứng nướng lại tạo ra hiệu ứng đổ bóng tối hoàn hảo cho các chi tiết chìm sâu.
3. Nghệ thuật của thời gian và sự kiên trì
Sơn mài Việt Nam là thứ nghệ thuật đặc biệt dùng độ ẩm để ủ khô. Bạn Đỗ Thạch Thảo, học viên tại học viện Dragon Sigma, chia sẻ rằng tranh cần ít nhất 2 đến 3 lớp màu dày mới có thể tiến hành mài. Có những tác phẩm lớn đòi hỏi người vẽ phải kiên nhẫn đợi từ 2 đến 3 tháng mới có thể thực hiện lượt mài đầu tiên. Tùy thuộc vào thời tiết, độ ẩm và loại bột màu được sử dụng mà để mỗi lớp sơn khô sẽ mất từ vài ngày đến hàng tháng trời. Nếu nóng vội sơn lớp mới khi phần dưới chưa khô hẳn, bề mặt tranh sẽ bị dày, dẫn đến hiện tượng rách và hỏng tranh khi mài. Có nhiều bức tranh cần đến hai năm để hoàn thành vì mất quá nhiều thời gian đợi khô, khiến việc xác định số lượng lớp màu trong một bức tranh trở thành một bài toán khó, chỉ có thể mài cho đến khi đạt được độ ưng ý.
Theo Đuổi Sơn Mài Đương Đại: Cơ Hội Mở Trong Hành Trình 100 Năm Kỷ Nguyên Hội Hoạ Sơn Mài Việt Nam
Nghệ thuật sơn mài dưới lăng kính của người trẻ không dừng lại ở việc phục cổ, mà là sự tìm tòi các ranh giới mới của chất liệu, so sánh và định vị giá trị Việt Nam trên bản đồ mỹ thuật thế giới. Câu chuyện về chất liệu đã mở ra những góc nhìn học thuật vô cùng thú vị cho thế hệ đam mê sáng tạo hôm nay.
Tham gia vào không gian của “GIŨA – Phong Sắc”, chị Tú Anh — một người đã có 3 năm gắn bó và nghiên cứu chất liệu này — phân tích sâu sắc về đặc tính hóa học của sơn ta: Tranh sơn mài sử dụng nhiều bột bạc nên sẽ bị lưu huỳnh hóa theo thời gian, khiến tranh bị xỉn màu, tối màu nếu tiếp xúc với môi trường nhiều ánh sáng trong điều kiện thường. Để khắc phục, họa sĩ sẽ phủ thêm nhiều lớp sơn cánh gián bảo vệ. Bột sơn được sử dụng trong tranh sơn mài phần lớn được chiết xuất tự nhiên từ cây sơn ta, đá và đất khoáng. Để tạo ra các màu sắc khác nhau, nghệ nhân phải trộn bột màu sơn cùng dầu thông, hoặc cho sơn tiếp xúc với sắt để tạo màu đen của sơn then; riêng màu sơn cánh gián thì cần đánh, trộn lâu và kỹ hơn với bột gỗ, thời gian kéo dài từ 13 đến 15 tiếng trở lên.
Khi tiến hành so sánh với các quốc gia đồng văn trong khu vực châu Á, chị Tú Anh nhận định: “Nhật Bản và Trung Quốc cũng rất phát triển loại hình nghệ thuật sơn mài nhưng điểm khác biệt lớn nhất so với Việt Nam là ở chất sơn. Do Nhật Bản và Trung Quốc phát triển nghệ thuật sơn mài theo hướng thủ công, mỹ nghệ nên chất sơn của họ cần cứng và tạo độ bóng loáng, còn chất sơn ở Việt Nam thì mềm hơn, mỏng mỏng hơn do chúng ta theo đuổi hướng hội họa bác học”. Đây chính là điểm tựa cốt lõi giúp chất liệu này khẳng định vị thế độc tôn trong lịch sử mỹ thuật toàn cầu.
Đưa ra lời khuyên cho những bạn trẻ muốn bắt đầu dấn thân vào con đường này, chị Tú Anh cho rằng người trẻ nên tích cực tham gia các buổi triển lãm để tìm hiểu trực quan về chất liệu và nền nghệ thuật làm sơn mài đương đại. Học làm tranh sơn mài tuy khó, đòi hỏi tính kỷ luật cao và đặc biệt là cơ địa không bị dị ứng với sơn ta (“sơn ăn tùy mặt”) để đảm bảo sức khỏe, nhưng đây là một vùng đất vô cùng xứng đáng để thử sức và khám phá.
Chị Lê Ngọc Hân khẳng định thêm: “Sơn mài là một chất liệu truyền thống rất hay, lâu đời ở Việt Nam và nên được các bạn trẻ tìm hiểu, tiếp xúc, chạm tới nhiều hơn nữa. Ai tìm hiểu về sơn mài thì chắc chắn đều có một niềm vui thích về chất liệu này”. Quả thực, tranh sơn mài là lĩnh vực nghệ thuật đan xen hoàn hảo giữa cái cũ và cái mới, là chất liệu thủ công hấp dẫn để những người trẻ yêu nghệ thuật thể hiện đời sống nội tâm sâu kín của mình.
Khi giải thích về tên gọi của triển lãm, họa sĩ Phạm Khắc Thắng (người sáng lập học viện Dragon Sigma) nhấn mạnh chữ “Giũa” được lấy cảm hứng từ chính kỹ thuật mài sơn, hướng tới tinh thần không ngừng rèn giũa bản thân của người vẽ tranh. Sự nhập cuộc đầy nhiệt huyết và ý chí rèn giũa của thế hệ trẻ chính là ngọn lửa bảo chứng, giúp cho Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam tiếp tục tiếp diễn, tỏa sáng rực rỡ và không bao giờ tắt lửa.
Nguồn: Tổng hợp
