Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam
Từ một nhà giáo uy nghiêm bước sang nghiệp sơn mài bởi những biến động thăng trầm của thời cuộc, Nghệ nhân Ưu tú Trương Quang Tịnh (Năm Tịnh) đã dành trọn nửa thế kỷ cuộc đời để thực hiện một sứ mệnh lặng thầm nhưng vĩ đại: “giải cứu” hàng nghìn bản gốc và tư liệu mỹ nghệ quý hiếm từ các xưởng tên tuổi lẫy lừng như Thành Lễ, Lam Sơn. Ông đã và đang trở thành người gác đền trung thành cho tinh hoa mỹ thuật miền Nam.
Hành trình bền bỉ của ông không chỉ dừng lại ở việc giữ lửa cho xưởng nghề quê hương, mà sâu xa hơn, chính kho tàng tư liệu đồ sộ mà ông gìn giữ đã trở thành một chứng nhân lịch sử vô giá, góp phần minh chứng và làm phong phú thêm cho Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam trên dòng chảy nghệ thuật dân tộc.
Mục lục nội dung bài viết:
- 1. Bước ngoặt cuộc đời: Từ bục giảng hàn lâm đến xưởng sơn ta truyền thống
- 2. Hành trình “giải cứu” báu vật từ các xí nghiệp vang bóng một thời
- 3. Kho tàng vô giá và nỗi trăn trở bảo tồn trước sự bào mòn của thời gian
- 4. Chữ “tín” của người gác đền và sự trao truyền thế hệ tương lai
1. Bước ngoặt cuộc đời: Từ bục giảng hàn lâm đến xưởng sơn ta truyền thống
Nghệ nhân Ưu tú Trương Quang Tịnh đang chia sẻ các tác phẩm sơn mài, những tác phẩm ông sưu tầm có tuổi đời trước năm 1975
Cơ sở sơn mài Định Hòa hiện nay là một trong những địa điểm lớn, nổi tiếng bậc nhất của làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp thuộc xã Thủ Dầu Một, Thành phố Hồ Chí Minh (vùng đất trước đây thuộc tỉnh Bình Dương). Nơi đây không chỉ là xưởng sản xuất đơn thuần mà đang dần trở thành một điểm đến du lịch văn hóa hấp dẫn, thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước đến tham quan, trải nghiệm và tìm hiểu sâu sắc về loại hình nghệ thuật độc đáo này.
Sinh năm 1949, Nghệ nhân Ưu tú làng nghề sơn mài Trương Quang Tịnh là một trong số ít những bậc trưởng lão có hiểu biết tường tận, thấu đáo nhất về lịch sử hình thành cũng như sự phát triển của nghề sơn quê nhà. Ít ai biết rằng, trước khi trở thành một cây đại thụ của làng nghề, ông từng có 7 năm học tập tại Sài Gòn và 5 năm tham gia giảng dạy tri thức tại Vũng Tàu.
Sự chuyển biến của thời cuộc sau năm 1975 với tinh thần “lao động là vinh quang” đã thôi thúc người thầy giáo trẻ rẽ hướng, dấn thân vào nghiệp sơn mài. Chia sẻ với báo chí, ông cho biết ngay từ khi bắt đầu, ông đã dành cho nghề một tình yêu rất lớn. Chính tư duy logic và phương pháp nghiên cứu bài bản của một người giáo viên đã giúp ông tiếp cận nghề một cách khoa học, đi sâu tìm hiểu gốc gác chất liệu sơn ta cũng như kỹ thuật đặc trưng độc bản của từng thế hệ nghệ nhân đi trước.
2. Hành trình “giải cứu” báu vật từ các xí nghiệp vang bóng một thời
Trong hơn 40 năm gắn bó với bao thăng trầm của nghiệp sơn, ông Năm Tịnh không chỉ đóng vai trò của một người sáng tác hay kinh doanh sản phẩm sơn mài đơn thuần. Ông dành phần lớn tâm huyết và tiền bạc để lặn lội khắp các tỉnh thành miền Nam, tìm gặp những “pho từ điển sống” nhằm phục dựng các kỹ nghệ cổ.
Vào những thập niên 80 và 90, khi nền kinh tế chuyển dịch khiến các xí nghiệp sơn mài danh tiếng vang bóng một thời như Thành Lễ hay Lam Sơn đứng trước nguy cơ giải thể, ông đã đưa ra một quyết định táo bạo: gom mua lại toàn bộ tư liệu và tranh mẫu gốc của cả xí nghiệp. Ông nhớ mãi những chuyến xe tải chở đầy các chồng phác thảo, những cuốn sổ tay ghi chép công thức pha màu thủ công và ảnh tư liệu quý giá mang về nhà bảo tồn, bởi ông không nỡ nhìn những “bản gen” cốt lõi của làng nghề bị thất lạc, tiêu hủy theo thời gian.
Để duy trì nguồn lực cho đam mê, ông thực hiện phương châm “lấy sơn mài nuôi sơn mài” – dùng chính nguồn lợi nhuận từ việc sản xuất và trao đổi các sản phẩm sơn mài hiện đại để tái đầu tư vào những món đồ cổ quý hiếm. Sự nhạy bén trong kinh doanh đã giúp ông sở hữu kho tàng đồ sộ lên đến hàng nghìn hiện vật lịch sử có niên đại lên tới 70 – 80 năm mà không phải lâm vào cảnh bán nhà bán cửa.
Cơ sở sơn mài Định Hòa đang trở thành điểm đến để du khách tham quan tại làng nghề sơn mài Tương Bình Hiệp
3. Kho tàng vô giá và nỗi trăn trở bảo tồn trước sự bào mòn của thời gian
Điều khiến Nghệ nhân Năm Tịnh tự hào nhất trong bộ sưu tập chính là khoảng 500 đến 700 bản tranh mẫu gốc của các danh họa nổi tiếng như Duy Liêm, Thái Văn Ngôn, Ngô Tử Sâm, Nguyễn Văn Sáu… – những bậc thầy nghệ thuật từng trực tiếp vẽ mẫu thiết kế cho cơ sở Thành Lễ. Trong số đó, có những bản vẽ họa tiết Kiều trên chiếc tủ Thành Lễ cổ (1905) do họa sĩ Duy Liêm thực hiện được giới sưu tầm trả giá tới vài trăm triệu đồng, nhưng ông kiên quyết giữ lại.
Đối với ông, giá trị của các tác phẩm này là vô giá vì chúng chứa đựng cái thần và kỹ nghệ đỉnh cao của một thời kỳ thăng hoa rực rỡ, không còn ai có thể làm lại được nữa. Tuy nhiên, điều làm người nghệ nhân già trăn trở nhất hiện nay chính là công tác bảo quản. Các tác phẩm vẽ mẫu trên giấy bồi cũ cực kỳ nhạy cảm với sự thay đổi của nhiệt độ và độ ẩm miền Nam. Nhìn những di sản tinh thần dần bị thời gian bào mòn, trong khi chi phí phục chế chuyên sâu tại các trung tâm lưu trữ lớn ở Hà Nội lên tới vài chục triệu đồng cho mỗi tác phẩm, ông không khỏi đau đáu suy nghĩ.
Sự bảo tồn nghiêm túc này của ông đã góp phần gìn giữ những tư liệu quý báu nhất của nền mỹ thuật thương mại và mỹ thuật ứng dụng nước nhà, trực tiếp tiếp sức cho mạch ngầm của Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam luôn được vẹn nguyên dòng chảy.
Tủ Thành Lễ (1905). Tranh khắc họa truyện Kiều do họa sĩ Duy Liêm vẽ.
4. Chữ “tín” của người gác đền và sự trao truyền thế hệ tương lai
Lý do Nghệ nhân Năm Tịnh kiên quyết không bán đi bất kỳ báu vật nào trong kho tàng của mình xuất phát từ chữ “tín” đối với các gia đình nghệ nhân xưa. Nhiều dòng họ dù không còn ai theo nghề sơn, nhưng vì kính trọng tâm huyết của ông nên đã chủ động mang kỷ vật gia truyền đến ký thác, gửi gắm ông lưu giữ hộ.
May mắn lớn nhất của cuộc đời ông là có hai người con trai hiện đang đồng hành và kế thừa sự nghiệp của cha. Chính các con là người nhận ra giá trị văn hóa to lớn của kho di sản này và đồng lòng cùng ông bảo vệ, quyết tâm không thương mại hóa những giá trị tinh thần cốt lõi.
Hiện nay, tại cơ sở sơn mài Định Hòa, ông Năm Tịnh đã dành riêng một không gian trang trọng để thiết lập không gian trưng bày hàng trăm tác phẩm, tài liệu lịch sử quý hiếm từ trước năm 1975. Bộ sưu tập này được ví như một “bảo tàng thu nhỏ” của nghệ thuật sơn mài Tương Bình Hiệp, vừa phục vụ thưởng lãm cho du khách, vừa là giáo cụ trực quan sinh động phục vụ công tác đào tạo, truyền nghề bài bản cho thế hệ trẻ.
Nghệ nhân Ưu tú Trương Quang Tịnh cho biết, chưa từng ước tính trị giá bộ sưu tập, chỉ thấy mình là người may mắn khi cất giữ được tác phẩm của hầu hết các nghệ nhân sơn mài, họa sĩ nổi tiếng mà theo ông là đạt đỉnh cao về tay nghề.
Lời kết
Ở tuổi 77, Nghệ nhân Ưu tú làng nghề sơn mài Trương Quang Tịnh vẫn ngày đêm miệt mài với những lớp sơn ta, dùng những hiện vật sống để chép lại lịch sử nghệ thuật quê hương. Mỗi chiếc bình cổ, mỗi bức họa mẫu không đơn thuần là cổ vật, mà là linh hồn, là minh chứng cho một thời kỳ thăng hoa rực rỡ của nền hội họa nước nhà. Sự cống hiến thầm lặng của ông chính là ngọn đuốc thắp sáng, giữ gìn trọn vẹn những giá trị di sản cốt lõi trong Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam để trao truyền vẹn nguyên cho thế hệ mai sau.
Một nghệ nhân đang phác họa bức tranh sơn mài.
Nguồn: Tổng hợp
