Làng nghề Hạ Thái từ lâu đời đã nổi tiếng với nghề sơn mài truyền thống, mỗi năm sản xuất hàng triệu sản phẩm đáp ứng nhu cầu trong nước và xuất khẩu.
Làng nghề sơn mài Hạ Thái thuộc xã Duyên Thái, huyện Thường Tín, Hà Nội. Tiền thân làng nghề là phường sơn son thếp vàng Cự Tràng, sau đổi tên thành làng Đông Thái và sau là Hạ Thái với công việc chính là sơn son thếp vàng các đồ vật dâng vua, chúa và hoàng tộc
Lối vào làng nghề sơn mài Hạ Thái
LỊCH SỬ HÌNH THÀNH VÀ PHÁT TRIỂN
Những người dân trong làng Hạ Thái cũng không biết chính xác làng nghề sơn mài bắt đầu hình thành từ khi nào, chỉ biết rằng qua hai bức hoành phi câu đối sơn son thếp vàng bằng sơn mài được thờ trong đình làng Hạ Thái, nghề sơn mài được xác định có ở đây từ thế kỷ XVII. Lúc đó, làng mới chỉ có nghề sơn đồ nét, được trọng dụng vì nhiều nghệ nhân tài hoa, khéo léo. Chính vì chuyên nghề gia công đồ cho vua quan lúc bấy giờ nên người ta gọi nơi đây là làng nghề “dâng vua”.
Những năm 30 của thế kỷ trước, phường sơn son thếp vàng Hạ Thái có nhiều đổi thay lớn trong quá trình giao lưu cải biến văn hóa Đông – Tây. Những họa sĩ Việt Nam đầu tiên học trường Mỹ thuật Đông Dương đã tìm tòi, phát hiện thêm các vật liệu màu khác như vỏ trứng, ốc, cật tre… Đặc biệt là đưa thêm kỹ thuật mài để tạo nên kỹ thuật sơn mài độc đáo. Thuật ngữ sơn mài và tranh sơn mài xuất hiện từ đó.
Người dân nơi đây đã gắn liền với nghề sơn mài hàng trăm năm qua
Khi mới ra đời, sơn mài chỉ có 3 màu: Sơn then (màu đen), sơn son (màu đỏ) và sơn cánh gián (màu vàng nâu). Nhờ quá trình tìm tòi sáng tạo, các nghệ nhân làng Hạ Thái đã phát hiện ra nhiều màu mới với nhiều sắc độ khác nhau, lộng lẫy mà đằm thắm, ẩn hiện lớp lớp tầng tầng, màu dưới nâng màu trên, lại tiếp những lớp bột vàng, bột bạc được rắc phủ đậm, nhạt tạo nên những sắc màu tươi tắn lạ thường.
QUY TRÌNH TẠO NÊN NHỮNG SẢN PHẨM SƠN MÀI LÀNG HẠ THÁI
Để tạo nên một sản phẩm sơn mài hoàn chỉnh và mang dấu ấn riêng, người nghệ nhân phải trải qua ba công đoạn chính gồm: bó hom vóc, trang trí, mài và đánh bóng. Mỗi công đoạn đều được thực hiện một cách công phu, tỉ mỉ và phần lớn bằng tay. Công đoạn đầu tiên là bó hom vóc, tức là xử lý phần nền cho tranh. Người thợ dùng đất phù sa để bít các vết nứt của tấm gỗ, sau đó phủ từng lớp giấy bản hoặc vải màn xen kẽ với các lớp sơn để tạo độ chắc chắn. Họ còn phải đục mang cá để cài và gắn nẹp gỗ ngang phía sau tấm vóc (ván gỗ) nhằm chống cong vênh hoặc rạn nứt dọc theo vải. Khi gỗ đã khô kỹ, họ tiến hành hom sơn kín cả hai mặt để chống thấm nước, ngăn mối mọt và đảm bảo độ bền theo thời gian.
Sau khi vóc đã được chuẩn bị kỹ lưỡng, họa sĩ bắt đầu bước vào công đoạn trang trí. Trước hết, họ phác thảo hình ảnh và màu sắc trên giấy, sau đó can nét t
ừ bản vẽ xuống mặt vóc. Các chi tiết chính của hình vẽ được thể hiện trước bằng sơn, tiếp theo là các lớp nền và phông.
.png)
Để thể hiện một tác phẩm sơn mài, họa sĩ cần chuẩn bị phác thảo màu và phác thảo nét trên giấy
Các vật liệu được sử dụng trong quy trình làm sơn mài ở Hạ Thái: Thếp vàng, vỏ trai, thếp bạc, vỏ trứng
Việc pha sơn đóng vai trò rất quan trọng, đòi hỏi kinh nghiệm lâu năm vì nếu pha sai tỷ lệ sẽ khiến sơn lâu khô hoặc sai màu. Hai loại sơn phổ biến là sơn ta và sơn điều – trong đó sơn ta có giá cao (khoảng 400.000 – 500.000 đồng/kg) và dễ gây kích ứng da, còn sơn điều rẻ hơn (chỉ khoảng 50.000 đồng/kg), an toàn hơn nên được sử dụng phổ biến hiện nay
%20(1).png)
Nguyên liệu được pha trộn kỹ lưỡng để phủ lên sản phẩm sơn mài
Khi các lớp sơn đã khô, người thợ sẽ dùng đá mài, than mài hoặc giấy ráp để mài mặt tranh với nước, tạo bề mặt phẳng và lộ rõ các chi tiết đã được vẽ ở lớp dưới. Quá trình này đòi hỏi sự kiên nhẫn và khéo léo, vì chỉ cần mài quá tay có thể làm hỏng cả tác phẩm. Thợ sẽ tiếp tục vẽ bổ sung và mài nhiều lần cho đến khi đạt hiệu ứng màu sắc như mong muốn. Công đoạn cuối cùng là đánh bóng, giúp cho tranh sơn mài có độ sáng bóng đặc trưng và hoàn thiện về mặt thẩm mỹ
Sau khi có được tấm vóc hoàn chỉnh hoặc các mô hình chạm khắc, bình hoa…, thợ sơn mài mới tạo màu và đợi màu khô
%20(1).png)
Sau đó, họ gắn, dán chất liệu cho tác phẩm như vỏ trứng, mảnh xà cừ, vàng, bạc, rồi lại phủ một lớp sơn lên bề mặt
Hiện nay, làng nghề sơn mài Hạ Thái đã có nhiều sự thay đổi về mẫu mã sản phẩm của mình. Nhiều sản phẩm mang tính ứng dụng hơn như lọ hoa, chén bát, hộp, khay… được làm sơn mài với nhiều mẫu mã đa dạng và bắt mắt. Kỹ thuật sơn mài giờ không chỉ còn được ứng dụng để sản xuất tranh sơn mài, hoành phi hay câu đối , mà còn được cải tiến để sản xuất các mặt hàng nội thất cao cấp như bàn ghế, giường tủ…Gốm sơn mài hiện là mặt hàng được ưa chuộng tại nhiều nước. Điều này đã giúp cho sản phẩm sơn mài của làng có tính cạnh tranh cao hơn so với các sản phẩm cùng loại trên thị trường. Sản phẩm của làng nghề sơn mài Hạ Thái được trưng bày ở những hội chợ thủ công mỹ nghệ trong và ngoài nước, rất được ưa chuộng tại một số nước trên thế giới, như Hàn Quốc, Nhật Bản và các nước Châu Âu.
Mỗi sản phẩm sơn mài kích cỡ bé tại đây có giá từ 300.000 – 1.000.000 đồng. Những sản phẩm tinh xảo, tranh sơn mài kích thước lớn giá từ vài triệu đến hàng chục triệu đồng. Đặc biệt, những sản phẩm lớn được thiết kế riêng, chế tác tinh xảo có thể được bán với giá từ vài trăm triệu đồng đến vài tỷ đồng
Trong những bước chuyển biến của nền kinh tế thị trường, các sản phẩm sơn mài Hạ Thái với sự kết hợp hài hòa giữa truyền thống và hiện đại không chỉ đáp ứng yêu cầu của người tiêu dùng trong nước, mà còn xuất khẩu ra nước ngoài. Những nghệ nhân của làng nghề sơn mài Hạ Thái vẫn đang vững vàng từng bước trên hành trình bảo tồn, phát huy vốn cổ, gìn giữ một nét văn hóa đặc trưng của dân tộc.
