Từ lâu nay, chuồn chuồn tre được làm bởi đôi bàn tay nghệ nhân Thạch Xá (huyện Thạch Thất, Hà Nội) đã trở thành món đồ chơi gắn với kỷ niệm tuổi thơ của nhiều người.
Ẩn mình dưới chân chùa Tây Phương cổ kính, làng Thạch Xá từ xưa đã nổi tiếng với nghề làm chuồn chuồn tre. Nằm trong vùng đất cổ Thạch Thất theo mạch văn hóa xứ Đoài, một vùng đất có lịch sử và văn hóa lâu đời với trên 50 làng nghề truyền thống đã khiến cho chuồn chuồn tre trở thành một trong những sản phẩm văn hóa đặc sắc. Theo các nghệ nhân làng nghề Thạch Xá, nghề làm chuồn chuồn tre được truyền thừa từ thế hệ này sang thế hệ khác. Sản phẩm của họ không chỉ đơn giản là các món đồ thủ công, mà còn là những tác phẩm nghệ thuật thể hiện sự khéo léo và sáng tạo. Mỗi sản phẩm mang trong mình một cảm giác hoài cổ, là một phần không thể thiếu trong nét văn hóa xứ Đoài.
Những họa tiết trên chú chuồn chuồn tre được chính người thợ tự tay vẽ lên, lấy cảm hứng từ cuộc sống thôn quê của họ, tái hiện phong cảnh làng quê bình yên, tươi đẹp của Việt Nam. Ban đầu, chuồn chuồn tre chỉ được làm như món đồ chơi cho trẻ em trong làng, về sau chúng được bán làm quà lưu niệm cho các du khách đến thăm chùa Tây Phương. Những chú chuồn chuồn tre ở Thạch Xá đặc biệt ở chỗ, dù không được gắn bất kỳ một thiết bị hay động cơ nào, nhưng chúng lại có khả năng đứng thăng bằng một cách ngoạn mục ở mọi vật liệu.
Để tạo ra được những chú chuồn chuồn sinh động, người thợ trong làng phải chọn được tre bánh tẻ – loại tre không được quá già hay quá non, ở các vùng núi như Hòa Bình, Hà Giang, Thanh Hóa, nơi ấy tre mới cứng cáp, đốt dài. Để làm xong phần thô của 1 con chuồn chuồn tre, người thợ phải làm gần 10 công đoạn. Việc đầu tiên là cạo bỏ lớp vỏ xanh bên ngoài, sau đó đem phơi khô, để nước trong thân tre bốc hơi hết. Tiếp theo, tiến hành các công đoạn tỉ mỉ, công phu và chính xác: Cắt chia thành từng thanh tre nhỏ, có chiều rộng khoảng 1cm để làm bộ phận cánh, thân; Uốn cong phần mỏ bằng thanh sắt nung đỏ; Lắp ghép cánh vào thân và cuối cùng là sơn màu, vẽ họa tiết.
Công đoạn cắt chia thành từng thanh tre nhỏ.
.jpg)
Đục lỗ trên thân con chuồn chuồn.
Một trong những công đoạn có thể sử dụng máy đó chính là mài cánh con chuồn chuồn tre, các công đoạn còn lại đều phải làm thủ công.
Sau khi gắn cánh lên thân con chuồn chuồn, người thợ đòi hỏi sự khéo léo và tỉ mỉ để kiểm tra độ cân bằng. Đây được xem là công đoạn quan trọng và khó nhất để quyết định sự hoàn thiện của một con chuồn chuồn tre.
Để tạo được ấn tượng, những con chuồn chuồn được sơn và trang trí lên rất nhiều hoa văn, họa tiết khác nhau, công đoạn này, người thợ cần khéo léo để bóp đều sơn ra, nếu không sẽ bị loang màu, chất liệu sơn ta sẽ giúp cho sản phẩm vừa bền, vừa đẹp. Điều đặc biệt là các hoa văn, họa tiết đều được những người thợ tại địa phương tự sáng tạo ra, do đó chuồn chuồn tại Thạch Xá luôn có sự thu hút, hấp dẫn riêng biệt.
Những năm gần đây, một số gia đình làm chuồn chuồn tre ở Thạch Xá đã phối hợp với nhiều tổ chức, trung tâm văn hóa, du lịch thực hiện các dự án nghiên cứu, bảo tồn đồ chơi Việt cũng như tìm hướng đi cho chuồn chuồn tre ở thị trường nước ngoài. Nhờ thế, ngoài việc phục vụ cho du khách tại các điểm du lịch trong nước, chuồn chuồn Thạch Xá còn chinh phục được những bạn hàng khó tính ở Anh, Pháp, Nhật, Mỹ… Đây có thể xem là hướng đi mới, mở ra nhiều cơ hội cho các nghệ nhân trong bối cảnh nghề thủ công này đang dần mai một. Mỗi chú chuồn chuồn tre được “cất cánh bay xa” không chỉ minh chứng cho quá trình sáng tạo, mà còn hàm chứa nhiều giá trị văn hóa sâu sắc với hi vọng bảo lưu nghề cổ, góp phần tô đậm bản sắc văn hóa dân tộc.
