Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam
Trải qua hàng thế kỷ thăng trầm cùng lịch sử dân tộc, nghệ thuật sơn mài không chỉ khẳng định vị thế là một loại hình mỹ thuật hàn lâm độc đáo mà còn là sự kết tinh tài hoa của các làng nghề truyền thống. Trong lòng Thủ đô văn hiến, làng nghề sơn mài Hạ Thái (xã Duyên Thái, huyện Thường Tín, Hà Nội) từ lâu đã nổi tiếng với các sản phẩm sơn mài chất lượng cao, không ngừng đổi mới, sáng tạo để đáp ứng nhu cầu thị trường nội địa và quốc tế. Giữa dòng chảy tiếp biến ấy, hình ảnh những bậc gạo cội như Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hồi xuất hiện như một biểu tượng kiên cường, người đã dành trọn hơn nửa thế kỷ để gìn giữ ngọn lửa đam mê, đóng góp một chương quan trọng vào Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam.
Giữ Lửa Đam Mê Qua Năm Tháng Và Thăng Trầm Của Làng Nghề Sơn Mài Truyền Thống
Mới đây, tại Khu di tích Hoàng thành Thăng Long (Ba Đình – Hà Nội), UBND thành phố Hà Nội đã long trọng tổ chức lễ đón nhận làng nghề gốm sứ Bát Tràng và làng nghề dệt lụa Vạn Phúc vào Mạng lưới các thành phố thủ công sáng tạo thế giới. Trong khuôn khổ sự kiện, khu trưng bày, trình diễn sản phẩm thủ công mỹ nghệ đã thu hút đông đảo công chúng, trong đó gian hàng sơn mài Hạ Thái đặc biệt nổi bật với những tác phẩm tinh xảo như bình hoa, đĩa gỗ, tranh sơn mài… Đây cũng là cầu nối giúp khách tham quan có cơ hội gặp gỡ, đối thoại cùng Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hồi – người đã có hơn 50 năm gắn bó mật thiết với nghiệp cốt vóc, sắc sơn.
Sinh ra trong một gia đình có truyền thống nhiều đời làm nghề sơn mài tại Hạ Thái, bà Nguyễn Thị Hồi đã sớm bén duyên với mùi sơn ta nồng đượm từ năm 16 tuổi. Một năm sau, bà chính thức theo học bài bản và làm việc tại hợp tác xã sơn mài địa phương. Tuy nhiên, biến cố xảy ra vào năm 1991 khi hợp tác xã giải thể, bà Hồi buộc phải trở về với công việc đồng áng thuần nông để lo toan sinh kế. Dù vậy, niềm đam mê cháy bỏng với nghệ thuật truyền thống chưa bao giờ nguôi ngoai trong tâm thức người phụ nữ tài hoa này.
Được sự động viên từ gia đình và bạn nghề, bà quyết tâm quay trở lại xưởng vẽ. Những ngày đầu tái khởi nghiệp đầy rẫy gian truân, bà phải đi làm công nhân thời vụ tại các cơ sở sản xuất lớn để vừa trang trải cuộc sống, vừa tích lũy thêm kinh nghiệm thực tế. Đến năm 2003, khi tích lũy được một số vốn nhỏ, bà quyết định mở xưởng sản xuất độc lập — một bước đi cực kỳ táo bạo trong bối cảnh việc giao thương và quảng bá sản phẩm mỹ nghệ lúc bấy giờ còn gặp nhiều hạn chế. Không nản lòng trước nghịch cảnh, vợ chồng bà lặn lội từ huyện ngoại thành Thường Tín lên khắp các con phố cổ Hà Nội để giới thiệu từng món đồ thủ công. Nhờ sự kiên trì bền bỉ và chất lượng sản phẩm vượt trội, cơ sở của bà ngày càng phát triển vững chắc, đa dạng hóa các dòng sản phẩm từ bát, đĩa, lọ hoa cho đến những bức tranh sơn mài khổ lớn đòi hỏi kỹ thuật cao.
Tinh Hoa Trong Từng Đường Nét Và Khát Khao Nâng Tầm Chất Liệu Sơn Mài Việt Nam
Trải qua nửa thế kỷ trui rèn tay nghề, Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Thị Hồi sở hữu khả năng thấu thị chất liệu một cách kinh ngạc; bà có thể hình dung rõ ràng từng công đoạn chế tác phức tạp chỉ với một cái nhắm mắt. Theo bà, để hoàn thiện một chiếc bình hoa đơn giản nhất cũng cần ít nhất 12 công đoạn, những sản phẩm cầu kỳ có thể lên đến 15 bước nghiêm ngặt. Riêng đối với tranh sơn mài — dòng sản phẩm đỉnh cao đòi hỏi tư duy thẩm mỹ và sự tỉ mỉ tuyệt đối — quy trình chế tác phải trải qua từ 17 đến 20 công đoạn mài nước, ủ độ ẩm khắt khe, tiêu tốn thời gian hàng tháng trời, thậm chí cả năm lao động miệt mài mới có thể cho ra đời một tác phẩm hoàn chỉnh.
Mỗi tác phẩm do bà hoàn thiện đều mang đậm dấu ấn cá nhân và hơi thở của văn hóa bản địa. Bà thường tìm kiếm cảm hứng sáng tác từ những hình ảnh vô cùng quen thuộc của làng quê Việt Nam như hoa sen thanh tao, ruộng lúa chín vàng, mái đình làng cổ kính… Những chất liệu bình dị ấy qua lớp sơn, mảng phẳng, điểm cẩn trứng đã trở thành những đại sứ văn hóa sống động, góp phần quảng bá hình ảnh đất nước đến với bạn bè và giới sưu tầm quốc tế.
Dù từng có giai đoạn xuất khẩu mạnh mẽ sang các thị trường quốc tế, sự xuất hiện của dịch Covid-19 đã khiến chuỗi cung ứng toàn cầu trầm lắng, buộc bà phải linh hoạt chuyển hướng chiến lược về thị trường nội địa. Hiện tại, xưởng của bà tập trung sản xuất theo đơn đặt hàng chuyên biệt, phục vụ các dòng sản phẩm bình hoa và lọ hoa quà tặng cao cấp cho các cơ quan, doanh nghiệp với số lượng lên tới hàng trăm chiếc mỗi đơn hàng. Sự thích ứng linh hoạt này giúp cơ sở của bà giữ vững sản xuất, tạo công ăn việc làm ổn định cho thợ nghề địa phương.
Ghi nhận những cống hiến bền bỉ ấy, năm 2006, bà Nguyễn Thị Hồi vinh dự là một trong bốn nghệ nhân đầu tiên của Hạ Thái được phong tặng danh hiệu Nghệ nhân cấp tỉnh/thành phố. Đến năm 2020, bà xuất sắc được Chủ tịch nước trao tặng danh hiệu cao quý: Nghệ nhân Ưu tú. Tiếp đó, năm 2021, Bộ Công Thương đã trao tặng bà Kỷ niệm chương vì sự nghiệp phát triển ngành Công Thương, cùng nhiều bằng khen từ UBND huyện Thường Tín.
Tuy nhiên, bên cạnh những vinh quang, người nghệ nhân già vẫn đau đáu nỗi lo về lực lượng kế cận. Quá trình đô thị hóa và hội nhập đã khiến số hộ làm nghề tại Hạ Thái sụt giảm nghiêm trọng từ 80% xuống còn khoảng 300 hộ (chiếm chưa đầy 30%). Dù các lớp đào tạo nghề cho thế hệ trẻ vẫn liên tục được các sở, ban, ngành hỗ trợ tổ chức, nhưng thực tế phần lớn thanh thiếu niên học nghề xong lại không chọn gắn bó lâu dài với vóc sơn mài vì sự nhọc nhằn của công việc.
Để giải quyết bài toán này, bà Hồi tích cực đi đầu trong việc tham gia các hội chợ quốc tế, chủ động học hỏi các xu hướng thiết kế và giải pháp sáng tạo từ các quốc gia phát triển nhằm cải tiến chất lượng mẫu mã sản phẩm của xưởng nhà. Sự dấn thân không mệt mỏi của những nghệ nhân ưu tú như bà Nguyễn Thị Hồi chính là chiếc mỏ neo vững chắc, giữ cho mạch nguồn di sản truyền thống luôn tuôn chảy, tiếp thêm sức sống cho Hành trình 100 năm kỷ nguyên hội hoạ sơn mài Việt Nam vươn xa mạnh mẽ trên bản đồ tinh hoa thủ công mỹ nghệ thế giới.
Nguồn: Tổng hợp
